Er staat iets te gebeuren in gemeenten...

Er is landelijk een duidelijke beweging zichtbaar, een kentering,  waarin jeugdzorg, jeugd-GGZ en soms zelfs de volwassen-GGZ zich ontwikkelen richting systemisch en contextgericht werken. In de jeugdzorg is dit onder meer zichtbaar in het Zwolse model en in de ontwikkeling van de Ouder- en Kindteams Amsterdam, waar steeds nadrukkelijker wordt gewerkt vanuit gezin, netwerk en wijk. Parallel hieraan vindt binnen de GGZ een vergelijkbare transitie plaats, onder meer via het GEM-denken van hoogleraar Jim van Os en het pleidooi van hoogleraar Floortje Scheepers voor normaliseren, betekenisgeving en het versterken van sociale netwerken. Deze beweging sluit aan bij de urgente oproep vanuit het Rijk, verwoord door voormalig staatssecretaris. Vincent Karremans, om minder te medicaliseren, het sociale en opvoedkundige netwerk rond kinderen te versterken en de vastgelopen jeugdzorg structureel te hervormen. Samen maken deze ontwikkelingen duidelijk dat systemisch werken geen ideologische keuze is, maar een noodzakelijke koerswijziging op het snijvlak van jeugdzorg, jeugd-GGZ, GGZ en gemeentelijk beleid.

Er is landelijk een duidelijke beweging zichtbaar, een kentering,  waarin jeugdzorg, jeugd-GGZ en soms zelfs de volwassen-GGZ zich ontwikkelen richting systemisch en contextgericht werken. In de jeugdzorg is dit onder meer zichtbaar in het Zwolse model en in de ontwikkeling van de Ouder- en Kindteams Amsterdam, waar steeds nadrukkelijker wordt gewerkt vanuit gezin, netwerk en wijk. Parallel hieraan vindt binnen de GGZ een vergelijkbare transitie plaats, onder meer via het GEM-denken van hoogleraar Jim van Os en het pleidooi van hoogleraar Floortje Scheepers voor normaliseren, betekenisgeving en het versterken van sociale netwerken. Deze beweging sluit aan bij de urgente oproep vanuit het Rijk, verwoord door voormalig staatssecretaris. Vincent Karremans, om minder te medicaliseren, het sociale en opvoedkundige netwerk rond kinderen te versterken en de vastgelopen jeugdzorg structureel te hervormen. Samen maken deze ontwikkelingen duidelijk dat systemisch werken geen ideologische keuze is, maar een noodzakelijke koerswijziging op het snijvlak van jeugdzorg, jeugd-GGZ, GGZ en gemeentelijk beleid.

De rol van Gemeenten

Systemisch werken als fundament onder jeugdbeleid, preventie en samenwerking

Veel gemeenten bevinden zich midden in een beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag. Een beweging waarin niet langer uitsluitend wordt gekeken naar klachten en diagnoses, maar naar veerkracht, gedrag, relaties en de leefwereld van inwoners. Deze transitie vraagt niet alleen om andere interventies, maar vooral om een andere manier van kijken, organiseren en samenwerken.

In de praktijk blijkt dat mentale en psychosociale problematiek bij kinderen en jongeren zelden op zichzelf staat. Problemen ontstaan en blijven bestaan in samenhang met gezin, school, buurt, sociaaleconomische omstandigheden en de manier waarop professionals en instituties zich tot elkaar verhouden. Wanneer deze samenhang onvoldoende wordt meegenomen, ontstaat het risico dat vooral symptomen worden bestreden en dat het kind onbedoeld probleemeigenaar wordt. Dit vergroot de druk op scholen, wijkteams en jeugdhulp en leidt tot herhaalde doorverwijzingen zonder duurzame verandering.

Waarom systemisch werken

Regionale casusanalyses en actieonderzoek laten zien dat het in het sociaal domein vaak ontbreekt aan een brede systemische analyse aan de voorkant. Gezinsdynamieken blijven onvoldoende zichtbaar, samenwerking verloopt versnipperd en er wordt niet altijd koersvast gewerkt vanuit één gedeeld plan. Hierdoor worden gezinnen telkens opnieuw geholpen, neemt de druk op professionals toe en blijven onderliggende patronen intact.

Systemisch werken biedt gemeenten een manier om hier anders mee om te gaan. Door niet alleen naar het individu te kijken, maar naar het geheel van relaties, patronen en contexten, ontstaat ruimte om de kern van ondersteuningsvragen beter te begrijpen. Dit sluit direct aan bij gemeentelijke verantwoordelijkheden binnen jeugdbeleid, preventie en passende zorg, en bij wetgeving zoals de Jeugdwet, Wmo en Participatiewet, evenals bij de bredere beweging richting integraal en domeinoverstijgend werken.

Van symptoombestrijding naar versterken

Systemisch werken ondersteunt de beweging van repareren naar versterken. In plaats van vooral in te grijpen wanneer problemen zijn geëscaleerd, wordt ingezet op vroegtijdige analyse, het versterken van ouderkracht en het activeren van het sociale netwerk rond gezinnen. Dit voorkomt draaideurhulp, vergroot de effectiviteit van samenwerking en vermindert de instroom in zwaardere zorg.

Voor gemeenten betekent dit dat regie niet langer uitsluitend ligt bij het organiseren van aanbod, maar bij het verbinden van perspectieven rond één samenhangend beeld van het gezin en de context waarin het leeft. Hierdoor ontstaat meer rust, duidelijkheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid in complexe situaties.

Opleiden als strategische hefboom

Binnen Met elkaar door de Puberteit vormt opleiden een cruciale pijler om deze beweging duurzaam te maken. The Field Centre verzorgt de Post HBO opleiding tot systeemtherapeutisch werker incompany, afgestemd op het niveau waarop samenwerking daadwerkelijk plaatsvindt.

Opleiden kan gemeentebreed worden georganiseerd, waarbij professionals uit onderwijs, wijkteams, zorg en beleid gezamenlijk worden opgeleid en een gedeeld referentiekader ontwikkelen. Het kan ook instellingsgericht plaatsvinden, bijvoorbeeld binnen een buurtteam, een jeugdzorgorganisatie of een J GGZ instelling. Daarnaast is opleiden mogelijk op netwerk of ketenniveau, met deelname van jeugdconsulenten, medewerkers van Veilig Thuis, de Raad voor de Kinderbescherming, JGZ, schoolmaatschappelijk werk en andere betrokken partners rond jeugd en gezin.

In alle gevallen vormt de lokale praktijk het vertrekpunt. Casuïstiek uit de gemeente, wijk of instelling is het leermateriaal. Hierdoor ontstaat een gedeelde taal, helderder rolbesef en meer gezamenlijk eigenaarschap bij complexe situaties.

Opleiden in en met het veld

The Field Centre verzorgt deze opleiding uitsluitend incompany. De opleiding vindt plaats binnen het werkveld zelf en vertrekt vanuit actuele vragen, casuïstiek en samenwerkingsdynamieken. De gemeente, instelling of het netwerk is geen abstract beleidskader, maar een actieve leeromgeving waarin professionals zelf onderdeel zijn van de dynamiek.

Door professionals die dagelijks met jeugd en gezinnen werken gezamenlijk op te leiden, ontstaat een gedeeld perspectief op problematiek op het snijvlak van gezin, school, organisatie en beleid. Dit versterkt niet alleen individuele deskundigheid, maar ook de kwaliteit van samenwerking.

Pilot en opschaling

Gemeenten kunnen ervoor kiezen om systemisch werken gefaseerd te introduceren, bijvoorbeeld via een pilot in een wijk, schoolomgeving of netwerk. Een pilot biedt ruimte om te leren, te reflecteren en te bepalen wat nodig is voor bredere implementatie. Na evaluatie kan systemisch werken worden opgeschaald en structureel worden verankerd binnen het sociaal domein.

Wat dit gemeenten oplevert

Gemeenten investeren hiermee niet in een los project, maar in een duurzame werkwijze. De opbrengsten liggen in betere samenwerking tussen professionals, minder escalaties, minder doorverwijzingen die vastlopen en een efficiëntere inzet van beschikbare capaciteit. Tegelijkertijd ontstaat meer ruimte voor preventie, normalisering en vroegtijdige ondersteuning.

Op de middellange en lange termijn draagt deze aanpak bij aan kostenbeheersing, beter afgestemde besluitvorming en een veerkrachtiger lokaal jeugdstelsel, waarin gezinnen en professionals samen verantwoordelijkheid kunnen dragen.